Son illərdə dünya siyasətində baş verən hadisələr qlobal iqtisadi sistemin nə qədər həssas olduğunu bir daha göstərdi. Pandemiya dövründə qırılan təchizat zəncirləri, Rusiya-Ukrayna müharibəsi, Qırmızı dənizdəki böhran və Yaxın Şərqdə artan gərginlik beynəlxalq ticarət marşrutlarının əhəmiyyətini yenidən gündəmə gətirdi. Artıq dövlətlər üçün yalnız güclü iqtisadiyyat kifayət etmir. Həmin iqtisadiyyatın təhlükəsiz və davamlı logistika xətləri ilə dəstəklənməsi həyati məsələyə çevrilib.

Məhz belə bir dövrdə Orta Dəhliz anlayışı qlobal geosiyasətin əsas mövzularından birinə çevrilməkdədir. Bir neçə il əvvələ qədər daha çox regional layihə kimi görünən bu marşrut artıq Avrasiya nəqliyyat sisteminin alternativ mərkəzi kimi qiymətləndirilir. Ən diqqətçəkən məqam isə budur ki, Azərbaycanın bu prosesdə rolu əvvəlki dövrlərlə müqayisədə qat-qat artıb.

Bu gün dünya xəritəsinə diqqətlə baxdıqda görmək mümkündür ki, Avropa ilə Asiya arasındakı ən təhlükəsiz və siyasi baxımdan balanslı marşrutlardan biri məhz Azərbaycan üzərindən keçir. Çinlə Avropanı birləşdirən yeni iqtisadi arteriyanın formalaşması isə Bakını sadəcə enerji ixracatçısı deyil, həm də strateji tranzit mərkəzinə çevirməkdədir.

Əslində Orta Dəhlizin əhəmiyyəti yalnız yük daşımaları ilə ölçülmür. Burada söhbət yeni dünya iqtisadiyyatının hansı istiqamətdə formalaşacağından gedir. Çünki hazırda qlobal güclər ticarət marşrutlarına sadəcə iqtisadi layihə kimi baxmırlar. Nəqliyyat yolları artıq geosiyasi təsir vasitəsinə çevrilib.

Uzun illər Avropa ilə Çin arasındakı əsas ticarət marşrutlarından biri Rusiyadan keçirdi. Lakin Ukrayna müharibəsindən sonra bu xətt əvvəlki etibarlılığını itirməyə başladı. Sanksiyalar, siyasi risklər və təhlükəsizlik problemləri Avropa şirkətlərini alternativ yollar axtarmağa məcbur etdi. Digər tərəfdən, Qırmızı dəniz və Süveyş kanalı ətrafında yaranan təhlükələr dəniz marşrutlarının da nə qədər riskli olduğunu göstərdi.

Belə bir vəziyyətdə Orta Dəhliz tədricən “alternativ layihə” statusundan çıxaraq strateji zərurətə çevrilir.

Bu marşrut Çin–Mərkəzi Asiya–Xəzər dənizi–Azərbaycan–Gürcüstan–Türkiyə–Avropa xətti üzərindən uzanır. Coğrafi baxımdan daha qısa və siyasi baxımdan daha balanslı olması onun əhəmiyyətini artırır. Ən vacib məqamlardan biri isə budur ki, bu xətt üzərində yerləşən ölkələrin əksəriyyəti marşrutun inkişafında maraqlıdır.

Azərbaycanın burada rolu isə xüsusi diqqət çəkir. Çünki ölkə faktiki olaraq Orta Dəhlizin mərkəzi qovşaqlarından birinə çevrilib. Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu, Ələt Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı və son illərdə logistika infrastrukturuna qoyulan investisiyalar artıq öz geosiyasi nəticələrini verməyə başlayır.

Əslində Azərbaycanın son on ildə həyata keçirdiyi nəqliyyat siyasəti indi daha aydın görünür. Uzun müddət bəzi ekspertlər bu layihələri yalnız regional iqtisadi təşəbbüs kimi qiymətləndirirdi. Lakin bu gün baş verənlər göstərir ki, Bakı gələcək geosiyasi dəyişiklikləri əvvəlcədən hesablaya bilib.

Orta Dəhliz yalnız tranzit gəlirləri demək deyil. Bu layihə Azərbaycanın beynəlxalq siyasi çəkisini də artırır. Çünki qlobal ticarət sistemində vacib mövqeyə sahib olan dövlətlər beynəlxalq münasibətlərdə daha böyük təsir imkanları qazanırlar.

Məsələn, Avropa İttifaqının son illərdə Azərbaycanla münasibətlərə yanaşmasında ciddi dəyişiklik hiss olunur. Əvvəllər daha çox enerji əməkdaşlığı ön planda idisə, indi nəqliyyat və logistika məsələləri strateji gündəliyin əsas hissəsinə çevrilib. Avropa artıq Azərbaycanı yalnız qaz təchizatçısı kimi deyil, Avrasiya bağlantısının əsas elementlərindən biri kimi görür.

Çinin də Orta Dəhlizə marağı təsadüfi deyil. Pekin üçün əsas məsələ Avropaya çıxış yollarını şaxələndirməkdir. ABŞ-Çin rəqabətinin sərtləşdiyi dövrdə Pekin ticarət marşrutlarının təhlükəsizliyinə xüsusi önəm verir. Bu baxımdan Orta Dəhliz Çin üçün həm iqtisadi, həm də geosiyasi əhəmiyyət daşıyır.

Türkiyə isə bu layihəyə daha geniş strateji perspektivdən baxır. Ankara Orta Dəhlizi təkcə iqtisadi layihə deyil, türk dünyasını birləşdirən geosiyasi xətt kimi qiymətləndirir. Bu səbəbdən son illərdə Türkiyə ilə Azərbaycan arasında nəqliyyat və logistika əməkdaşlığının daha da güclənməsi təsadüfi deyil.

Bununla yanaşı, Orta Dəhlizin qarşısında ciddi problemlər də qalmaqdadır. Ən əsas məsələlərdən biri infrastrukturun tam uyğunlaşdırılmasıdır. Çünki marşrut üzərində yerləşən ölkələr arasında gömrük prosedurları, logistika standartları və texniki sistemlər hələ tam harmoniyalaşdırılmayıb. Bu isə yük daşımalarının sürətinə təsir edir.

Digər mühüm məsələ isə geosiyasi rəqabətdir. Orta Dəhlizin güclənməsi bəzi qlobal aktorların maraqları ilə üst-üstə düşmür. Xüsusilə Rusiya regiondakı ənənəvi tranzit üstünlüyünü itirmək istəmir. İran isə öz coğrafi mövqeyinin ikinci plana keçməsindən narahatdır.

Lakin bütün bu çətinliklərə baxmayaraq, qlobal tendensiyalar göstərir ki, Orta Dəhlizin əhəmiyyəti yaxın illərdə daha da artacaq. Çünki dünya artıq tək bir marşrutdan asılı qalmağın nə qədər təhlükəli olduğunu anlayıb.

Ən vacib məqamlardan biri isə iqtisadi dividendlərlə bağlıdır. Əgər Orta Dəhliz tam gücü ilə işləməyə başlasa, Azərbaycan yalnız tranzit gəlirləri əldə etməyəcək. Ölkə ətrafında yeni sənaye, logistika, anbarlama və xidmət sektorları formalaşacaq. Bu isə qeyri-neft iqtisadiyyatının inkişafına ciddi təkan verə bilər.

Ələt bölgəsinin gələcəkdə böyük logistika və sənaye mərkəzinə çevrilməsi ehtimalı da getdikcə daha real görünür. Bu isə Azərbaycanın regional iqtisadi xəritədə rolunu tamamilə dəyişə bilər.

Bəzi beynəlxalq analitiklər artıq XXI əsrin əsas geosiyasi mübarizəsinin enerji resurslarından çox logistika marşrutları üzərində gedəcəyini düşünürlər. Əgər bu proqnoz doğru çıxarsa, Azərbaycan yaxın onilliklərdə Avrasiyanın ən strateji ölkələrindən birinə çevrilə bilər.

Bu gün Orta Dəhliz sadəcə dəmir yolu və liman layihəsi deyil. Bu, yeni dünya iqtisadiyyatının formalaşan xəritəsində Azərbaycanın yerini müəyyən edən strateji layihədir. Və görünən odur ki, Bakı artıq bu böyük geosiyasi oyunun sadəcə iştirakçısı yox, əsas mərkəzlərindən birinə çevrilmək üzrədir.

Mövsüm Novruzoğlu,

AzNews.az